VĂN HOÁ - NGHỆ THUẬT

Làng rèn Phúc Sen

Làng rèn Phúc Sen là làng nghề tiêu biểu của người Nùng An, nổi tiếng với các sản phẩm dao, nông cụ và kỹ thuật rèn thủ công.

Thác Bản Giốc

Thác Bản Giốc là danh thắng nổi bật của Cao Bằng, gắn với sông Quây Sơn và cảnh quan núi đá vôi biên giới.

Động Ngườm Ngao

Động Ngườm Ngao là hang động đá vôi nổi tiếng của Cao Bằng, gần thác Bản Giốc, có hệ thống nhũ đá phong phú.

Núi Mắt Thần

Núi Mắt Thần là cảnh quan đá vôi đặc sắc, nổi bật với lỗ thủng tự nhiên lớn trên thân núi.

Khu di tích Pác Bó

Pác Bó là di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu, nơi Nguyễn Ái Quốc trở về Tổ quốc và trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam.

Rừng Trần Hưng Đạo

Rừng Trần Hưng Đạo là nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, mốc lịch sử quan trọng của lực lượng vũ trang cách mạng.

Chiến thắng Biên giới 1950 ở Đông Khê

Đông Khê là địa bàn trọng điểm trong Chiến dịch Biên giới 1950, gắn với chiến thắng có ý nghĩa lớn trong kháng chiến chống Pháp.

Ẩm thực Cao Bằng

Ẩm thực Cao Bằng nổi bật với bánh khảo, bánh cuốn, hạt dẻ Trùng Khánh, vịt quay, lạp sườn và các món vùng cao.

Hang Cốc Bó

Hang Cốc Bó là điểm di tích tiêu biểu trong khu Pác Bó, gắn với hoạt động cách mạng của Nguyễn Ái Quốc năm 1941.

Suối Lê-nin và núi Các Mác

Suối Lê-nin và núi Các Mác là cảnh quan gắn với khu di tích Pác Bó, vừa có giá trị lịch sử vừa có sức hút du lịch.

Vườn quốc gia Phja Oắc - Phja Đén

Phja Oắc - Phja Đén là điểm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng vùng núi cao nổi bật của Cao Bằng.

Hồ Thang Hen

Hồ Thang Hen là danh thắng nổi bật vùng Trà Lĩnh, gắn với cảnh quan hồ núi đá vôi và du lịch sinh thái.

Đường số 4 và cụm di tích Đông Khê

Đường số 4 và Đông Khê là không gian lịch sử trọng điểm của Chiến dịch Biên giới 1950.

Chợ phiên Bảo Lạc

Chợ phiên Bảo Lạc là không gian giao thương và giao lưu văn hóa vùng cao phía Tây Cao Bằng.

Bánh cuốn Cao Bằng

Bánh cuốn Cao Bằng là món ăn đặc trưng, thường ăn cùng nước canh nóng, tạo hương vị riêng của vùng núi Đông Bắc.

Văn hóa người Tày

Người Tày là cộng đồng cư dân có dân số đông nhất ở Cao Bằng và giữ vai trò quan trọng trong việc hình thành diện mạo văn hóa của địa phương. Văn hóa Tày gắn với những ngôi nhà sàn bằng gỗ nép mình bên chân núi, với nếp sống gắn bó cùng ruộng đồng, sông suối và những lễ hội nông nghiệp đầu xuân. Tiêu biểu nhất là hát Then và đàn tính — loại hình nghệ thuật kết hợp giữa âm nhạc, thơ ca và tín ngưỡng dân gian. Tiếng đàn tính trầm bổng hòa cùng lời Then tha thiết không chỉ phản ánh tâm hồn người Tày mà còn gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, no đủ và hạnh phúc. Người Tày còn lưu giữ kho tàng truyện thơ dân gian phong phú, những câu sli, lượn mượt mà và các lễ hội như Lễ hội Lồng Tồng, nơi cộng đồng cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Văn hóa người Nùng

Người Nùng ở Cao Bằng nổi bật với tinh thần cần cù, khéo léo và giàu truyền thống nghề thủ công. Họ nổi tiếng với nghề rèn ở Làng rèn Phúc Sen, nghề làm hương ở Làng hương Phia Thắp, nghề dệt vải và chế tác các công cụ phục vụ đời sống. Trong đời sống tinh thần, người Nùng có những làn điệu sli, lượn đằm thắm, thường được cất lên trong lễ hội và những cuộc hát giao duyên. Những câu hát ấy không chỉ thể hiện tình yêu đôi lứa mà còn phản ánh sự tinh tế trong tâm hồn và tình cảm gắn bó với quê hương.

Văn hóa người Dao

Người Dao để lại ấn tượng mạnh bởi những bộ trang phục thêu thủ công cầu kỳ với hoa văn tinh xảo, mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Mỗi đường kim mũi chỉ không chỉ thể hiện thẩm mỹ mà còn chứa đựng quan niệm về vũ trụ, thiên nhiên và con người. Một nét văn hóa đặc sắc của người Dao là nghi lễ cấp sắc — nghi thức đánh dấu sự trưởng thành của nam giới và sự công nhận về mặt tâm linh trong cộng đồng. Bên cạnh đó, người Dao còn sở hữu kho tàng tri thức dân gian quý giá, đặc biệt là y học cổ truyền và các bài thuốc từ thảo dược núi rừng.

Văn hóa người Mông

Hát Then – tiếng lòng của núi rừng

Hát Then là loại hình nghệ thuật dân gian tiêu biểu của người Tày và Nùng, kết hợp hài hòa giữa lời ca, tiếng đàn tính và các yếu tố tín ngưỡng dân gian. Trong tiếng Tày, “Then” bắt nguồn từ chữ “Thiên”, nghĩa là trời. Vì vậy, hát Then không chỉ là hình thức biểu diễn nghệ thuật mà còn là phương tiện gửi gắm ước vọng của con người đến với thần linh và tổ tiên.

Đàn tính – âm thanh gắn với hồn Then

Đàn tính (hay tính tẩu) là nhạc cụ không thể tách rời của hát Then. Cây đàn thường có cần dài, bầu đàn làm từ quả bầu khô, âm thanh mộc mạc mà sâu lắng. Đối với đồng bào Tày, Nùng, tiếng đàn tính không chỉ là nhạc đệm mà còn là tiếng nói của tâm hồn. Mỗi cung bậc âm thanh như chuyên chở những tâm tư, tình cảm và sự gắn bó với quê hương, bản làng.

Sli, lượn – những làn điệu giao duyên mượt mà

Bên cạnh Then, Cao Bằng còn nổi tiếng với những làn điệu sli, lượn — hình thức hát đối đáp giàu chất trữ tình của người Nùng và người Tày. Những câu hát thường được cất lên trong lễ hội, chợ phiên, đám cưới hay các cuộc gặp gỡ đầu xuân. Nội dung phong phú, từ lời chào hỏi, thử tài ứng đối đến bày tỏ tình cảm, ca ngợi quê hương và chia sẻ kinh nghiệm sống. Sli, lượn hấp dẫn bởi sự mộc mạc mà tinh tế, đòi hỏi người hát phải có vốn ngôn ngữ phong phú, khả năng ứng đối linh hoạt và tâm hồn nhạy cảm.

Khèn Mông và những sắc thái âm nhạc khác

Trong đời sống văn hóa của người Mông, tiếng khèn giữ vai trò đặc biệt. Âm thanh khi thiết tha, da diết, khi mạnh mẽ, rộn ràng, thường vang lên trong lễ hội, chợ phiên và các dịp trọng đại. Ngoài ra, Cao Bằng còn lưu giữ nhiều hình thức nghệ thuật dân gian khác như múa chuông của người Dao, hát dân ca trong nghi lễ, trò chơi dân gian và các điệu múa truyền thống.

Lễ hội Lồng Tồng

“Lồng Tồng” theo tiếng Tày nghĩa là “xuống đồng”. Đây là lễ hội nông nghiệp tiêu biểu của người Tày, Nùng, thường được tổ chức vào tháng Giêng âm lịch sau Tết Nguyên đán. Phần lễ diễn ra trang nghiêm với nghi thức dâng hương, cúng thần nông và cầu mong mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu. Phần hội rộn ràng với nhiều hoạt động như tung còn, kéo co, hát Then, sli, lượn và biểu diễn văn nghệ dân gian. Lễ hội Lồng Tồng thể hiện niềm tin của cư dân nông nghiệp vào thiên nhiên, đồng thời gửi gắm khát vọng về cuộc sống đủ đầy, hạnh phúc.

Lễ hội Nàng Hai

Lễ hội Nàng Hai là một trong những lễ hội đặc sắc của người Tày ở Cao Bằng, thường được tổ chức theo chu kỳ nhất định nhằm cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa và cuộc sống ấm no. Điểm nổi bật của lễ hội là nghi thức diễn xướng dân gian tái hiện cuộc hành trình của các nàng tiên từ trời xuống trần gian để ban phúc lành cho con người. Những lời hát Then, những điệu múa và nghi lễ trang trọng tạo nên không gian huyền ảo, đậm chất tâm linh. Lễ hội Nàng Hai không chỉ có giá trị tín ngưỡng mà còn phản ánh trí tưởng tượng phong phú và đời sống tinh thần sâu sắc của đồng bào Tày.

Lễ hội Pháo hoa Quảng Uyên

Lễ hội Pháo hoa Quảng Uyên (nay thuộc khu vực Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng) là một lễ hội truyền thống nổi tiếng, diễn ra vào đầu xuân. Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức rước và tranh pháo đầu năm, biểu tượng cho may mắn, tài lộc và khát vọng về một năm mới bình an, thịnh vượng. Bên cạnh đó là nhiều hoạt động văn hóa, thể thao dân gian thu hút đông đảo người dân và du khách. Lễ hội tạo nên bầu không khí sôi động, rực rỡ sắc màu và thể hiện tinh thần lạc quan, yêu đời của người dân vùng cao.

Nhà sàn- Không gian sống hài hòa với thiên nhiên

Nhà sàn là kiểu kiến trúc tiêu biểu của người Tày, Nùng ở Cao Bằng. Những ngôi nhà thường được dựng bằng gỗ nghiến, gỗ lát hoặc tre nứa, mái lợp ngói âm dương hoặc lá cọ, đặt ở vị trí “tựa sơn hướng thủy” — lưng tựa vào núi, mặt hướng ra cánh đồng, con suối hay thung lũng.

Trang phục người Tày, Nùng

Người Tày và Nùng thường mặc áo chàm giản dị, ít hoa văn nhưng toát lên vẻ thanh nhã và gần gũi. Màu chàm đậm không chỉ phù hợp với đời sống lao động mà còn thể hiện sự kín đáo, bền bỉ và gắn bó với thiên nhiên.

Trang phục người Dao

Trang phục của người Dao nổi bật bởi sắc đỏ, trắng, đen cùng những họa tiết thêu tay cầu kỳ. Mỗi hoa văn đều mang ý nghĩa biểu tượng, phản ánh quan niệm về vũ trụ, tổ tiên và khát vọng về cuộc sống tốt đẹp.

Trang phục người Mông

Người Mông gây ấn tượng với nghệ thuật vẽ sáp ong trên vải lanh, nhuộm chàm và thêu họa tiết rực rỡ. Những bộ váy áo nhiều màu sắc vừa thể hiện sự khéo léo vừa là dấu ấn văn hóa độc đáo của cộng đồng.

Lễ cấp sắc của người Dao

Đây là nghi lễ quan trọng đánh dấu sự trưởng thành của nam giới, đồng thời khẳng định trách nhiệm của họ đối với gia đình và cộng đồng. Lễ cấp sắc mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc và là một trong những nét văn hóa tiêu biểu nhất của người Dao.

Tục thờ cúng tổ tiên

Hầu hết các dân tộc ở Cao Bằng đều coi trọng việc thờ cúng tổ tiên. Bàn thờ đặt ở vị trí trang trọng nhất trong nhà, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và niềm tin rằng tổ tiên luôn dõi theo, che chở cho con cháu.

Nghi lễ cưới hỏi và mừng nhà mới

Mỗi dân tộc có những nghi thức riêng trong lễ cưới và lễ nhập trạch, nhưng đều hướng đến lời chúc về hạnh phúc, ấm no và cuộc sống bền vững. Những dịp này cũng là cơ hội để cộng đồng cùng chia sẻ niềm vui và thắt chặt tình làng nghĩa xóm.

Các nghi thức cầu mùa, cầu an

Gắn bó với nền nông nghiệp truyền thống, người dân tổ chức nhiều nghi lễ cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi và cuộc sống bình yên. Những nghi thức này phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên.

Đời sống cộng đồng đậm nghĩa tình

Điều làm nên nét đẹp của văn hóa Cao Bằng không chỉ nằm ở các phong tục mà còn ở cách con người sống với nhau. Trong các bản làng vùng cao, tinh thần cộng đồng luôn được đề cao. Người dân cùng nhau dựng nhà, thu hoạch mùa màng, tổ chức lễ hội và giúp đỡ nhau khi gặp khó khăn. Mỗi gia đình là một mắt xích trong mạng lưới gắn bó bền chặt của cộng đồng. Người Cao Bằng nổi tiếng bởi sự chân thành, mộc mạc và hiếu khách. Đến với một bản làng, du khách dễ dàng cảm nhận sự nồng hậu trong chén trà nóng, bữa cơm giản dị hay những câu chuyện chân tình bên bếp lửa.

Phở chua

Phở chua là một trong những món ăn đặc sắc của vùng Đông Bắc, nhưng ở Cao Bằng, món ăn này mang một sắc thái rất riêng, đậm đà và tinh tế. Không giống bát phở nước quen thuộc, phở chua là sự phối hợp khéo léo của nhiều nguyên liệu và nhiều tầng hương vị, tạo nên một món ăn vừa lạ miệng vừa khó quên.

Vịt quay bảy vị

Vịt quay 7 vị là một trong những món ăn nổi tiếng nhất của Cao Bằng, thường xuất hiện trong các bữa tiệc, ngày lễ và những dịp đón tiếp khách quý. Món ăn chinh phục thực khách bởi hương thơm đặc trưng, lớp da vàng óng bắt mắt và vị đậm đà thấm sâu trong từng thớ thịt. Điểm làm nên sức hấp dẫn của món ăn nằm ở công đoạn tẩm ướp công phu. Vịt được làm sạch, để ráo rồi nhồi phần gia vị vào bụng trước khi quay trên than hồng.

Hạt dẻ Trùng Khánh

Nhắc đến ẩm thực Cao Bằng, nhiều người sẽ nhớ ngay đến hạt dẻ Trùng Khánh — thứ quà dân dã nhưng đã trở thành đặc sản nổi tiếng của miền non nước địa đầu Tổ quốc. Được trồng chủ yếu ở khu vực Trùng Khánh, nơi có khí hậu mát mẻ quanh năm và thổ nhưỡng giàu khoáng chất, hạt dẻ nơi đây mang hương vị đặc biệt khó nhầm lẫn.

Lạp sườn Cao Bằng

Lạp sườn là một trong những món ăn truyền thống quen thuộc của đồng bào Tày, Nùng ở Cao Bằng. Không chỉ là đặc sản được nhiều du khách yêu thích, lạp sườn còn gắn bó mật thiết với đời sống thường ngày và đặc biệt không thể thiếu trong mâm cỗ ngày Tết, cưới hỏi hay những dịp sum họp gia đình.

Bánh khảo

Bánh khảo là một trong những thức quà truyền thống gắn bó lâu đời với đời sống của đồng bào Tày, Nùng ở Cao Bằng. Mỗi độ Tết đến xuân về, trên bàn thờ gia tiên và trong những mâm cỗ tiếp khách của các gia đình vùng cao, bánh khảo luôn hiện diện như biểu tượng của sự sum vầy, no đủ và lòng thành kính đối với tổ tiên.

Một số đặc sản khác

Lễ hội Thanh Minh

Đối với đồng bào các dân tộc Tày, Nùng ở Cao Bằng, Tết Thanh Minh là một trong những dịp lễ quan trọng và giàu ý nghĩa nhất trong năm. Diễn ra vào khoảng đầu tháng Ba âm lịch (thường vào đầu tháng 4 dương lịch), đây không chỉ là dịp tảo mộ mà còn là ngày sum họp gia đình, tưởng nhớ tổ tiên và nhắc nhở con cháu về đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Lễ hội chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc

Tọa lạc trên ngọn núi Phia Nhằm, nhìn xuống Thác Bản Giốc và dòng sông Quây Sơn xanh ngọc, Chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc là ngôi chùa đầu tiên được xây dựng tại khu vực biên giới phía Bắc của Tổ quốc. Không chỉ là công trình kiến trúc tâm linh tiêu biểu, nơi đây còn là biểu tượng cho sự hòa quyện giữa đạo pháp, lòng yêu nước và vẻ đẹp kỳ vĩ của non nước Cao Bằng. Hằng năm, vào đầu xuân, lễ hội chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc được tổ chức trang trọng, thu hút đông đảo tăng ni, phật tử, người dân và du khách thập phương về chiêm bái.

Thành Nhà Mạc

Nằm trên vùng đất Hoàng Tung, phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng, Thành Nhà Mạc là chứng tích lịch sử quan trọng gắn với thời kỳ nhà Mạc xây dựng Cao Bằng thành căn cứ cuối cùng sau khi rút khỏi Thăng Long. Những đoạn tường thành đá rêu phong còn lại đến hôm nay như chứng nhân lặng lẽ, nhắc nhớ về một giai đoạn lịch sử nhiều biến động của dân tộc.

Nghề làm giấy bản của người Nùng An

Nghề làm giấy bản của xóm Dìa Trên, xã Phúc Sen (Quảng Hòa) có từ lâu đời, các công đoạn chính để làm giấy hiện nay được thực hiện hoàn toàn thủ công theo cách truyền thống. Việc sản xuất giấy bản là hoạt động gắn liền với văn hóa truyền thống của người Nùng An, bảo tồn và gìn giữ loại hình sản xuất truyền thống này cũng chính là góp phần bảo tồn nét đẹp văn hoá truyền thống của dân tộc.